November 2011
Klik op de afbeelding voor het complete digitale nummer (pdf bestand) 

De indeling van Friesland in gemeenten vanaf de Franse Tijd is een af en toe vermakelijke cocktail van wijsheid, persoonlijke ambities, naijver, hebzucht en doelmatigheid. En het proces duurt voort: zijn nog maar pas tal van gemeenten in zuidwest-Friesland samengeklonterd tot een grote eenheid onder leiding van Sneek, de opdeling van Boarnsterhim onder zijn buren is aanstaande.
De Franse bezetter maakte aan de archaïsche indeling een verstandig einde en creëerde 82 mairiën en elf steden. Dat was twee eeuwen geleden. Maar de Fransen hadden hun hielen nog niet gelicht, of de toestand van voor 1795 werd hersteld: elf steden en dertig grietenijen. Daarmee was de bestuurlijke slagkracht terug naar wat "op zijn elf-en-dertigs" ging heten. De bijdrage van Theo Kuipers geeft hiervan een helder overzicht. Dat een herindelingsproces zich lastig van bovenaf laat opdringen, maakt Piet Hemminga wel duidelijk in zijn Snoer zonder einde. Tiden ha tiden, heet het: de tijd moet rijp zijn voor aanpassingen, anders wordt 't niks. Bij de herindelingen van 1984 kwam het hier en daar bijna tot gewelddadig protest.
Dat omstandigheden sterk veranderen en 'grensgevallen' ineens heel andere belangen krijgen, bewijst wel het artikel De grinzen fan Smellingerlân van Peter Terpstra. Door de snel oplopende prijs van turf werden de voorheen waardeloze veenvlaktes in de Wouden steeds meer waard.

Een grens aan de andere kant van de wereld werd onderzocht door Johan Eilerts de Haan. Deze domineeszoon uit Noordwolde werd een belangrijke ontdekkingsreiziger in de jungle van Suriname. Hij schreef daar begin 20ste eeuw geschiedenis, maar het kostte hem ook zijn leven. Een bijzondere man was Salomon de Koe, die in 1874 ten strijde trok tegen de almacht van de elite in de kerk. Met name de benoeming van nieuwe dominees zonder enige invloed van de gemeenteleden was hem een doorn in het oog. 'Gevangenschap der Friesche kerk' noemde deze strijdbare Woudsender dat. Het allerlaatste waar de opvarenden van de pretboot van Goënga naar het Starteiland aan denken, is dat hier over een oud kerkhof wordt heengevaren. Dit bijzondere verhaal staat in de rubriek Verbroken Verbindingen waar Kerst Huisman uit de doeken doet dat hier dus ook oude kerkepaden liepen. Het Snekermeer en het Prinses Margrietkanaal hebben die route weggevaagd. Verder in deze Fryslân een bijzondere kostwinning voor Harlinger jonge vrouwen, een eigenaardig huisje in Kollumerpomp, de historie van rijstebrij, de column van Eelke Lok, Nieuws, Kalender en nieuwe boeken.