Januari 2012
Klik op de afbeelding voor het complete digitale nummer (pdf bestand) 

Radical Enlightenment, daar staat Jonathan Israel om bekend. En radical, dat is hijzelf zeker: hij maakt keuzes die kraakhelder zijn. De (Westerse) politieke filosofie in het tijdperk 1650-1800 is door Jonathan Israel tot overzichtelijke proporties teruggebracht. Aan het begin staat Baruch Spinoza, aan het eind de Franse Revolutie. De Franse Revolutie, dat is de Canon van Westerse beschavingswaarden, is de bakermat van onze huidige vrije samenleving. Maar die Revolutie kon alleen slagen dankzij radicale verlichters en hun filosofie stoelt op die van Israels held Spinoza.
De Brit Israel (1946) is een energieke, gedreven, productieve geleerde, een historicus met fenomenale werkkracht en synthetisch vermogen bij het rangschikken van zijn gegevens. Friesland is in zijn onderzoekingen naar de Verlichting een dankbaar gewest: hier wemelde het omstreeks 1700 van de drukkers en uitgevers (trompetters van de vooruitgang), roerden anderzijds de orthodoxe christenen (verdedigden stilstand en achteruitgang) de trom. Opvallend dat zijn Nederlandse uitgever nu een Fries van christelijke signatuur is. In deze Fryslân drie uiteenlopende artikelen die een goed licht werpen op de denkwereld van de auteur van Radicale Verlichting, Verlichting onder Vuur en Democratic Enlightenment (het laatste deel uit de trilogie moet nog worden vertaald). Yme Kuiper en Jacob van Sluis spraken met de gelauwerde historicus, Jacob van Sluis bespreekt de trilogie en uitgever Dingeman van Wijnen vertelt over zijn contacten met Israel.

Lees meer...

November 2011
Klik op de afbeelding voor het complete digitale nummer (pdf bestand) 

De indeling van Friesland in gemeenten vanaf de Franse Tijd is een af en toe vermakelijke cocktail van wijsheid, persoonlijke ambities, naijver, hebzucht en doelmatigheid. En het proces duurt voort: zijn nog maar pas tal van gemeenten in zuidwest-Friesland samengeklonterd tot een grote eenheid onder leiding van Sneek, de opdeling van Boarnsterhim onder zijn buren is aanstaande.
De Franse bezetter maakte aan de archaïsche indeling een verstandig einde en creëerde 82 mairiën en elf steden. Dat was twee eeuwen geleden. Maar de Fransen hadden hun hielen nog niet gelicht, of de toestand van voor 1795 werd hersteld: elf steden en dertig grietenijen. Daarmee was de bestuurlijke slagkracht terug naar wat "op zijn elf-en-dertigs" ging heten. De bijdrage van Theo Kuipers geeft hiervan een helder overzicht. Dat een herindelingsproces zich lastig van bovenaf laat opdringen, maakt Piet Hemminga wel duidelijk in zijn Snoer zonder einde. Tiden ha tiden, heet het: de tijd moet rijp zijn voor aanpassingen, anders wordt 't niks. Bij de herindelingen van 1984 kwam het hier en daar bijna tot gewelddadig protest.
Dat omstandigheden sterk veranderen en 'grensgevallen' ineens heel andere belangen krijgen, bewijst wel het artikel De grinzen fan Smellingerlân van Peter Terpstra. Door de snel oplopende prijs van turf werden de voorheen waardeloze veenvlaktes in de Wouden steeds meer waard.

Lees meer...

September 2011
Klik op de afbeelding voor het complete digitale nummer (pdf bestand) 

De oudste stad van Friesland, dat is Staveren. Een naam die op middeleeuwse kaarten vaak eenzaam in een grote lege omgeving staat te pronken. Zo'n stad moet toch wel wat voorstellen, zou je denken. Het feest van 950 jaar stadsrechten wordt dit jaar dan ook groots gevierd. Maar van de stedelijke allure is tegenwoordig in Staveren niks te merken. Een bolwerk op de middeleeuwse grens tussen de Hollandse en Friese machtsgebieden? Je zoekt er vergeefs naar. Pakhuizen? Imposante regentenwoningen? Zware vestingwerken? Stadspoorten? In geen velden of wegen te zien. Staveren is een leuk stadje, maar zijn verleden is onvindbaar in het straatbeeld. Zijn geschiedenis is echter des te boeiender! In deze Fryslân enkele prikkelende bijdragen, zoals die van Gerben Abma, die zich afvraagt waar die wonderlijke tegenstelling toch vandaan komt, tussen glorierijk verleden en suffe werkelijkheid.

Lees meer...

Juli 2011
Klik op de afbeelding voor het complete digitale nummer (pdf bestand) 

Het is maar goed dat het befaamde bronzen beeld van ús mem in Leeuwarden op een sokkel staat, dan lijkt deze oer-Friese koe nog een beetje imposant. Ze is eigenlijk maar een kleintje. Zulk praat moest je begin jaren vijftig, toen over de vorm van het beeld werd nagedacht, niet hebben. De maker, de Leeuwarder kunstenaar Gerhardus Adema, werd bij wijze van spreken horendol van de bemoeizucht van vooraanstaande veefokkers: geen detail ontsnapte aan hun aandacht en voortdurend liepen ze de kunstenaar met nieuwe eisen voor de voeten.

Lees meer...

Mei 2011
Klik op de afbeelding voor het complete digitale nummer (pdf bestand) 

Een opvallend, oud kunstwerk uit de Koninklijke Bibliotheek siert het mei-nummer van Fryslân. De maker van de gouache in het liber amicorum van Juw van Harinxma uit 1625 zou wel vreemd opkijken als hij zijn werk terugziet op een tijdschriftomslag met als thema-titel "Seks". Nu dekt deze titel niet geheel de lading, om in terminologie te blijven. De meeste artikelen gaan meer over de morele opvattingen: over wat mocht en wat niet. Over wat desondanks werd gedaan en wat werd nagelaten. Weinig onderwerpen houden de mens zo bezig als sexualiteit, maar er vrijelijk over praten: nou nee.

Lees meer...